Học người miền Bắc giữ ong dú qua mùa rét, nồm

Ở phía Nam, muốn tìm người nuôi ong dú lâu năm thì hỏi vài nhà là ra. Ở miền Bắc thì khác: người nuôi ong mật nhiều, còn người đã giữ được ong dú qua nhiều mùa đông thì ít hơn hẳn và thường không ồn ào. Tìm được một người như vậy là quý, và gặp rồi thì phải biết hỏi gì, vì cả buổi nói chuyện chỉ nên xoay quanh một chuyện: làm sao đàn sống được qua những đợt rét đậm và mùa nồm ẩm.

Bài này là bộ câu hỏi và cách kiểm chứng câu trả lời, để buổi đi học không chỉ là nghe kể cho vui.

Tìm đúng người: ai mới thật sự «qua được mùa rét»

Có ba kiểu người hay được giới thiệu là «nuôi ong dú ở ngoài Bắc». Kiểu thứ nhất mua tổ từ phía Nam ra, nuôi từ mùa hè, chưa qua một mùa đông nào. Kiểu thứ hai nuôi vài năm nhưng mỗi năm mất gần hết rồi lại mua mới. Kiểu thứ ba mới là người cần tìm: số đàn giữ được qua đông năm này sang năm khác, có tách thêm được từ đàn của chính mình.

Câu hỏi để phân biệt rất đơn giản: «Đàn lâu nhất anh đang có là từ năm nào?» và «Năm vừa rồi anh tách được mấy đàn từ đàn nhà?». Người thuộc kiểu thứ ba trả lời ngay, có khi còn chỉ tận tay cái thùng đó.

Bộ câu hỏi về mùa rét

Trước rét

• Anh bắt đầu chuẩn bị từ tháng mấy, dựa vào dấu hiệu gì của thời tiết?
• Có dồn đàn yếu vào hay để nguyên từng thùng?
• Có để lại mật trong tổ nhiều hơn mùa khác không, để lại bao nhiêu thì yên tâm?

Trong rét đậm

• Thùng để ngoài trời hay đưa vào hiên, vào nhà kho?
• Bọc thùng bằng gì: rơm, bao tải, xốp, hay đóng thêm một lớp vỏ ngoài?
• Cửa tổ thu nhỏ tới mức nào, có bịt hẳn ngày nào không?
• Những ngày hửng nắng giữa đợt rét anh làm gì với đàn?

Sau rét

• Nhìn vào đâu để biết đàn qua được hay đang suy?
• Bao lâu sau khi ấm lên thì đàn trở lại bình thường?

Mùa nồm: chuyện riêng của miền Bắc

Hết rét chưa phải hết khó. Cuối đông sang xuân, những đợt nồm làm tường đổ mồ hôi, gỗ ẩm, nấm mốc lên nhanh. Thùng gỗ hút ẩm, bên trong ngột hơi, ong dú vốn sạch sẽ cũng phải vất vả dọn tổ. Hỏi người đi trước:

1. Họ dùng gỗ gì làm thùng, có quét gì bên ngoài không (lưu ý: không dùng sơn, vec-ni có mùi bên trong thùng).
2. Thùng kê cách nền bao nhiêu, nền đất hay nền gạch.
3. Có mở thùng kiểm tra trong mùa nồm không hay để yên tới khi khô ráo.
4. Gặp mốc trong thùng thì xử lý thế nào mà không phá tổ.

Chuyện thời tiết từng tháng có bàn kỹ hơn ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Tới lúc nào thì thấy được sự thật

Kiểm chứng lời kể bằng mắt

Người nuôi lâu năm không cố ý nói sai, nhưng trí nhớ hay làm đẹp chuyện. Một mùa đông mất ba đàn có khi thành «hao một chút». Cách lịch sự để biết thật là xin được nhìn vào một thùng sau rét: lượng ong che kín bánh nhộng tới đâu, có nhộng mới không, bình mật còn hay đã cạn. Thấy tận mắt một đàn qua đông khỏe ở chính khí hậu miền Bắc là bài học giá trị nhất của cả buổi.

Nếu được, xin họ cho xem sổ ghi chép các năm. Người có sổ thường là người nghiêm túc, và sổ của họ là dữ liệu thật của vùng mà không tài liệu nào thay được. Nhiều câu chuyện của người nuôi ngoài Bắc được gom ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Khi chưa tìm được người gần nhà

Ở nhiều tỉnh phía Bắc, có khi cả huyện không có ai nuôi ong dú lâu năm. Lúc đó nên chia việc học làm hai phần. Phần thao tác cơ bản như mở thùng, nhận biết ong chúa, tách đàn, lấy mật không phá tổ thì học ở một trại nuôi bài bản, ở đâu cũng giống nhau. Phần giữ đàn qua đông thì tự làm và ghi chép, thử trên ít thùng.

Về nguồn đàn, nên mua từ nơi nuôi thùng có nguồn gốc rõ, nhận tổ vào cuối xuân hoặc đầu hè để đàn có trọn mấy tháng ấm mà lớn trước khi gặp mùa đông đầu tiên. Trại Ong Quý ở Tây Ninh có tổ ong dú giống nuôi thùng, mật ong dú, cùng các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Người ngoài Bắc muốn xem tổ hoặc mua bán với người nuôi gần mình hơn có thể tìm trên chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp