Nuôi ong dú trong vườn nhà miền Bắc: thêm chữ O vào VAC

Vườn nhà ở nông thôn miền Bắc ít khi rộng, nhưng thường đủ thứ: cái ao trước, chuồng gà chuồng lợn sau bếp, vài gốc nhãn vải, cây bưởi, cây hồng xiêm, luống rau, bờ rào dâm bụt. Người ta gọi là vườn ao chuồng. Thêm vài thùng ong dú vào khu vườn ấy không cần đất mới, chỉ cần đặt đúng chỗ và biết lo cho đàn qua hai cái khó riêng của miền Bắc: rét và nồm.

Bài này lấy chính cái sân vườn quen thuộc đó làm bản đồ: đi từ ao, qua chuồng, ra vườn, xem mỗi góc hợp và không hợp với tổ ong dú ở chỗ nào.

Đi một vòng vườn: góc nào đặt tổ được

Thường thì nhà nào cũng có một khoảng hiên hoặc một bức vách nắng sớm. Kê một cái giá gỗ hoặc kệ cao ngang bụng, đặt thùng lên, cửa tổ quay ra vườn là đã có chỗ ở tốt.

Cây quanh nhà nuôi ong được những tháng nào

Miền Bắc có mùa xuân là mùa hoa rõ nhất: vải, nhãn, bưởi, cam, chanh nở gần nhau, ong đi làm cả ngày. Hè có hoa bí, hoa mướp, hoa dưa, hoa ngô ở luống rau, và hoa dại ven bờ. Thu có hoa cúc, hoa ở bờ rào, cây cảnh. Đông là quãng gần như trống và trời lại lạnh, đàn sống chủ yếu nhờ kho mật đã tích.

Muốn đàn khoẻ, trong vườn nên có thứ nở lệch mùa với vải nhãn. Không cần trồng hàng loạt; vài khóm hoa, một hàng rào dâm bụt, giàn mướp, khoảnh rau thơm để ra hoa là đã thêm nhiều bữa cho ong. Nguồn hoa đặc trưng theo vùng có ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Qua rét đậm: ong dú không ngủ đông

Ong dú là loài nhiệt đới. Không giống ong mật xứ lạnh, đàn không có cơ chế ngủ đông thật sự, mà chỉ co lại, ra ngoài ít, ăn dần mật dự trữ. Những đợt rét đậm kéo dài nhiều ngày là thử thách lớn nhất của người nuôi ở miền Bắc.

Việc cần làm trước khi gió mùa về

1. Không lấy mật cuối thu; để đàn giữ đủ kho cho mùa đông.
2. Kiểm tra thùng có khe hở không, trám lại, để chừa đúng cửa tổ.
3. Dựng tấm chắn phía bắc và đông bắc, hướng gió bấc thổi tới.
4. Đàn yếu thì thu hẹp khoảng trống trong thùng, ủ thêm lớp rơm khô hoặc bao tải quanh ngoài thùng, không bịt cửa.
5. Những ngày rét nhất, không mở tổ xem; mỗi lần mở là đàn mất hơi ấm.

Mùa nồm: cái ẩm đáng sợ không kém cái rét

Cuối đông sang xuân, nồm làm tường nhà đổ mồ hôi, nền nhà ướt. Thùng ong cũng vậy: nước đọng bên trong, nấm mốc mọc ở góc thùng, đàn yếu dễ suy. Lúc này phải đổi cách làm so với mùa rét: bỏ bớt lớp ủ để thùng thoáng, kê cao thêm, đặt thùng nơi có gió lưu thông nhẹ. Hôm nào hửng nắng thì là dịp tốt để mở nhanh, lau khô đáy, dọn phần mốc.

Điều này cũng giải thích vì sao không nên đặt tổ sát ao: mùa nồm, bờ ao là chỗ ẩm nhất vườn.

Phun thuốc cho vải nhãn mà không hại ong

Vườn vải nhãn hay được phun trừ sâu bệnh quanh mùa hoa và trái non. Với vườn nhà thì tự quyết được: phun vào chiều muộn khi ong đã về, phun cây nào có bệnh thì phun cây đó, tránh phun khi hoa đang nở rộ, đêm trước hôm phun che cửa tổ bằng lưới thưa. Nhà hàng xóm sát vách thì nhờ họ báo trước; ở làng quê, chuyện này nói một câu là xong.

Bắt đầu thế nào cho chắc

Đàn ong dú mang ra Bắc nên về vào mùa ấm, cuối xuân hoặc đầu hè, để có nguyên một mùa hè làm quen và tích mật trước mùa đông đầu tiên. Bắt đầu với hai ba thùng; năm sau đàn nào khoẻ thì tách ra để nhân, không bắt tổ hoang. Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, lấy về nên giữ ngăn mát.

Ai chưa từng thấy một tổ ong dú bên trong ra sao có thể tham khảo trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh: trại có tổ giống, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật — một hũ mật hay hộp quà cũng là cách để cả nhà biết vị mật ong dú trước khi quyết nuôi. Những kiểu nuôi khác hợp với miền Bắc có ở chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Câu hỏi thường gặp