Hai tổ ong dú trong sân nhà miền Bắc: qua đông, qua nồm

Ong dú vốn quen khí hậu nóng ẩm phương Nam. Mang vài tổ ra Bắc đặt trong sân nhà nghĩa là chấp nhận một điều: mùa đông ở đây là giới hạn sinh học thật. Đàn không ngủ đông như ong xứ lạnh; khi trời rét, ong dú co cụm, ít ra ngoài, ăn dần phần dự trữ và yếu đi từng tuần. Người nuôi trong sân không chống lại được cái rét, chỉ giúp đàn đi qua nó với ít hao hụt nhất.

Vì vậy ở miền Bắc, hai tổ là con số hợp lý để bắt đầu. Đủ để so sánh hai đàn, đủ để nếu một đàn yếu thì vẫn còn đàn kia làm gốc tách lại.

Chỗ đặt: tường nhà là lò sưởi miễn phí

Nhà ở miền Bắc, dù nhà ống thành phố hay nhà mái ngói nông thôn, đều có một mảng tường ban ngày hứng nắng và ban đêm toả lại hơi ấm. Đó là chỗ tốt nhất cho tổ ong dú. Đặt thùng sát tường, cách mặt đất ngang tầm ngực, có mái nhỏ phía trên để che mưa phùn.

Gió mùa đông bắc là thứ lấy nhiệt của tổ nhanh nhất. Nhìn xem mùa đông gió lùa qua sân theo đường nào, rồi đặt tổ ở phía khuất. Cửa tổ không quay về hướng bắc. Nếu sân chỉ có một góc trống, dựng thêm tấm chắn gỗ hoặc vài chậu cây ở phía gió.

Mùa xuân: nồm ẩm và lúc đàn hồi lại

Qua tết, trời ấm dần, hoa nhãn, vải, bưởi và hoa dại bờ rào nở. Đàn bắt đầu ra nhiều hơn. Nhưng mùa xuân miền Bắc cũng là mùa nồm: tường đổ mồ hôi, nền nhà ướt, gỗ dễ mốc.

• Chọn thùng gỗ đã khô kỹ, nắp kín nhưng có khe thoát ẩm nhỏ.
• Không mở thùng trong những ngày nồm nặng; hơi nước lọt vào làm bình phấn dễ hỏng.
• Những ngày hửng nắng, nhìn cửa tổ: ong mang phấn vàng về nhiều là đàn đang gây lại.

Mùa hè: nắng nóng và mưa giông

Hè miền Bắc nóng, có những đợt gió tây khô và mưa giông bất chợt. Đây là lúc đàn mạnh nhất trong năm. Che nắng chiều cho thùng, giữ khay nước sạch gần tổ, buộc chặt mái che trước mùa giông bão. Nếu đàn đông, nhiều bình mật đầy và nắp kín, có thể thu một phần nhỏ, luôn để lại đủ cho đàn.

Mùa thu: chuẩn bị cho đông

Đây là mùa quyết định đàn có qua được đông hay không. Nguyên tắc chính là thôi thu mật. Mật trong tổ lúc này là lương thực cho mấy tháng lạnh tới. Kiểm tra thùng có khe hở nào không, chuẩn bị sẵn vật liệu ủ ấm. Nếu có ý định tách đàn thì phải làm từ sớm khi trời còn ấm; tách muộn vào cuối thu thì cả hai đàn đều yếu bước vào đông.

Các mốc thời tiết trong năm và cách ứng xử được bàn kỹ hơn ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Mùa đông: ủ ấm mà vẫn để tổ thở

1. Bọc ngoài thùng một lớp xốp, bao bố khô hay rơm khô quấn nilon, để hở cửa tổ và có chỗ thoát ẩm.
2. Đặt thùng sát tường, nếu cần thì che thêm phía gió bằng tấm ván.
3. Những ngày rét đậm, không mở thùng xem; mỗi lần mở là đàn mất một lượng nhiệt khó bù.
4. Những trưa nắng ấm, ong sẽ ra đi vệ sinh và kiếm nước; thấy ong ra là đàn vẫn sống.
5. Sau các đợt rét, thấy xác ong rơi nhiều ở cửa tổ thì dọn đi, kiểm tra nhẹ phía ngoài có kiến không.

Có năm rét kéo dài, có đàn yếu không qua nổi. Đó là lý do nên giữ hai tổ chứ không một.

Khi muốn có tổ giống thích nghi

Người nuôi miền Bắc nên nhận tổ vào mùa ấm để đàn có thời gian làm quen và tích dự trữ trước đông. Tổ giống phải là đàn khoẻ, tách từ đàn nuôi chứ không phải tổ bắt ngoài tự nhiên. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; khi hỏi tổ giống nên nói rõ mình ở miền Bắc để được tư vấn thời điểm nhận tổ. Ai muốn mua bán, trao đổi tổ với người nuôi khác có thể xem thêm ở chợ ong dú.

Nhiều người nuôi phía Bắc đã kể lại cách họ giữ đàn qua những mùa rét khó trong mục Kinh nghiệm người nuôi.

Câu hỏi thường gặp